Znaczenie skrótu LGBTQIAP i wyjaśnienie poszczególnych pojęć

Spotykasz się ze skrótem LGBTQIAP i nie masz pewności, co oznacza każda z liter? Chcesz lepiej rozumieć pojęcia związane z orientacją psychoseksualną i tożsamością płciową? Z tego artykułu dowiesz się, jak rozszyfrować ten akronim i jak mówić o tych tematach z szacunkiem.

Co oznacza skrót LGBTQIAP?

Rozbudowany skrót LGBTQIAP powstał po to, by jak najdokładniej nazwać różne doświadczenia związane z seksualnością i płcią. Każda litera odnosi się do konkretnej grupy osób lub typu identyfikacji i ma swoje historyczne oraz społeczne tło. Dzięki temu zamiast mówić ogólnie o „mniejszościach seksualnych”, możesz użyć nazwy, z którą poszczególne osoby się utożsamiają.

W podstawowej wersji skrót LGBT obejmował lesbijki, gejów, osoby biseksualne i transpłciowe. Z czasem zaczął się wydłużać: pojawiły się m.in. litery Q, I, A i P. W nowszych wersjach funkcjonuje także plus, który ma obejmować osoby niewymienione wprost, ale należące do szerszej społeczności queerowej.

W dyskusjach pojawiają się także inne skróty, np. LGBTI, LGBTQIA czy FLINTA (Female, Lesbian, Intersex, Trans, Agender). Różnią się zakresem, ale łączy je dążenie do jak największej widzialności różnych doświadczeń płci i seksualności.

Nie opisujemy ludzi przez to, kim nie są, ale przez to, kim są – dlatego tak rozbudowany akronim ma dla wielu osób duże znaczenie.

Jak rozumieć orientacje psychoseksualne w LGBTQIAP?

W skrócie LGBTQIAP kilka liter odnosi się bezpośrednio do orientacji psychoseksualnej, czyli tego, do kogo odczuwasz pociąg seksualny i/lub romantyczny. Inne litery dotyczą płci i tożsamości. Rozdzielenie tych pojęć bardzo ułatwia zrozumienie, o czym właściwie mówisz, gdy używasz danego określenia.

Warto odróżnić orientację seksualną od orientacji romantycznej. Możesz na przykład odczuwać pociąg seksualny tylko do mężczyzn, a romantyczny do osób niezależnie od płci. Dlatego w społeczności aseksualnej tak często pojawia się pojęcie osobnej orientacji romantycznej.

Lesbijki, geje i osoby biseksualne

Litery L, G i B są najstarszą częścią akronimu. Lesbijka to kobieta, którą pociągają kobiety – seksualnie, romantycznie albo w obu wymiarach. Słowo wywodzi się od wyspy Lesbos, kojarzonej z poezją Safony opisującej relacje kobiet. Gej to mężczyzna, którego pociągają mężczyźni; pierwotnie angielskie „gay” znaczyło „wesoły, pełen życia”.

Osoby biseksualne doświadczają pociągu do więcej niż jednej płci. Nie chodzi tu o prosty podział „kobiety i mężczyźni”. Współczesne rozumienie biseksualności obejmuje także osoby niebinarne. Dlatego biseksualność bywa traktowana jako pojęcie zbiorcze, pod którym mieści się między innymi panseksualność.

Biseksualność a panseksualność

Wiele osób pyta, czy biseksualność to „pociąg do dwóch płci”, a panseksualność do wszystkich. Różnica bywa subtelna, ale dla części osób identyfikujących się z tymi terminami bardzo ważna. W przypadku biseksualności akcent pada na pociąg do więcej niż jednej płci, co może obejmować np. kobiety i osoby niebinarne, czy mężczyzn i osoby niebinarne.

Panseksualność opisuje osoby, dla których płeć drugiej osoby nie jest czynnikiem decydującym o pociągu. Mówią często, że zakochują się „w człowieku, a nie w płci”. Panseksualność mieści się w szerokim parasolu bi+, ale wyraża nieco inne doświadczenie i dlatego dla wielu osób własny termin jest ważny.

Aseksualność i spektrum aseksualności

Aseksualność oznacza całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego do innych osób. Nie jest tym samym, co celibat czy abstynencja seksualna, bo nie wynika z decyzji, ale z tego, jak dana osoba odczuwa (lub nie odczuwa) pożądania. Wielu badaczy opisuje aseksualność jako jedną z naturalnych wariantów ludzkiej seksualności, obok hetero-, homo- i biseksualności.

Mówi się często o spektrum aseksualności. W jego ramach mieszczą się m.in. osoby, które nigdy nie doświadczają pociągu seksualnego, osoby odczuwające go bardzo rzadko lub tylko w specyficznych warunkach. Przykładem jest demiseksualność, gdzie pociąg seksualny może pojawić się dopiero po zbudowaniu silnej więzi emocjonalnej.

Orientacja romantyczna a aseksualność

Osoby aseksualne wciąż mogą się zakochiwać, tworzyć związki i budować bliskie relacje. Dlatego w ich społeczności dużą rolę odgrywa pojęcie orientacji romantycznej. Pozwala ono opisać, w kim się zakochują, niezależnie od tego, czy pojawia się pociąg seksualny.

Wśród orientacji romantycznych spotkasz m.in. heteroromantyczność, homoromantyczność, biromantyczność czy aromantyczność. Ta ostatnia oznacza brak zainteresowania więzią romantyczną, przy czym osoba aromantyczna może odczuwać pociąg seksualny lub nie – to już kwestia osobnej orientacji seksualnej.

Stosunek do seksu w spektrum aseksualności

Brak pociągu seksualnego nie oznacza od razu wstrętu do seksu. Osoby ze spektrum aseksualności różnią się między sobą, jeśli chodzi o stosunek do aktywności seksualnej. Można wyróżnić co najmniej trzy często opisywane grupy. Każda z nich może funkcjonować inaczej w relacjach i w codziennym życiu.

Najczęściej wskazuje się na takie podejścia do seksu:

• osoby, które odczuwają silny dyskomfort, wstręt lub lęk wobec seksu i raczej unikają zarówno rozmów, jak i praktyk seksualnych,
• osoby neutralne – akceptują seks jako element życia innych ludzi lub związku, ale same nie odczuwają potrzeby, by go podejmować,
• osoby, które mimo braku pociągu seksualnego doświadczają przyjemności z bliskości fizycznej czy autoerotyzmu i czasem wybierają seks jako formę budowania relacji.

Wszystkie te postawy mieszczą się w spektrum aseksualności, o ile podstawą jest brak lub bardzo niski pociąg seksualny do innych osób. W badaniach podkreśla się, że aseksualność nie jest tym samym co hipolibidemia, czyli zaburzenie popędu – wiele osób aseksualnych ma libido, ale nie kieruje go ku innym ludziom.

Jak rozumieć pojęcia związane z płcią i tożsamością?

Nie wszystkie litery w skrócie LGBTQIAP dotyczą tego, kogo ktoś kocha lub do kogo czuje pociąg. Część opisuje tożsamość płciową, ekspresję płciową i sposób, w jaki dana osoba przeżywa swoją płeć. Tu szczególnie często mieszają się pojęcia, dlatego precyzyjny język bardzo pomaga w unikaniu krzywdzących uproszczeń.

Warto oddzielić trzy poziomy: biologiczne cechy płciowe, płeć kulturową (gender) oraz indywidualną tożsamość płciową. Dopiero spojrzenie na te płaszczyzny osobno pozwala dobrze zrozumieć np. czym różni się transpłciowość od interpłciowości.

Transpłciowość i tranzycja

Osoby transpłciowe to ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z płcią przypisaną im przy urodzeniu. Mogą identyfikować się jako kobiety, mężczyźni, osoby niebinarne, agenderowe lub w inny sposób. Część z nich doświadcza dysforii płciowej, czyli silnego dyskomfortu związanego z przypisaną płcią.

Niektóre osoby trans decydują się na tranzycję – proces dostosowania życia do odczuwanej płci. Tranzycja może obejmować zmianę imienia, nowych zaimków, zmianę ubioru, terapię hormonalną, operacje, a także prawne uzgodnienie płci. Nie każdy element jest dla każdej osoby konieczny, dlatego mówienie o „zmianie płci” bywa uproszczeniem; trafniejsze jest określenie korekta płci lub uzgodnienie płci.

Cis, trans i niebinarność

Przedrostek cis- oznacza „po tej samej stronie”. Osoba cispłciowa to ktoś, komu przypisana przy urodzeniu płeć zgadza się z jego/jej tożsamością płciową. Przeciwieństwem jest przedrostek trans-, wskazujący na brak takiej zgodności. Te dwa słowa pomagają nazwać zjawisko, które wcześniej przedstawiano jednostronnie, jakby tylko osoby trans wymagały dodatkowego określenia.

Określenie niebinarność obejmuje wszystkie tożsamości płciowe poza prostym podziałem kobieta/mężczyzna. Do grupy osób niebinarnych mogą należeć m.in. osoby agender/genderless (nieodczuwające przypisanej sobie płci lub odczuwające płeć jako neutralną) oraz genderfluid (u których odczuwana tożsamość płciowa może się zmieniać w czasie).

Interpłciowość

Interpłciowość opisuje osoby urodzone z anatomicznymi, hormonalnymi lub chromosomalnymi różnicami w cechach płciowych. Nie jest to tożsamość płciowa, ale kategoria medyczno-biologiczna. W praktyce oznacza, że ciało takiej osoby nie wpisuje się jednoznacznie w społeczny podział na „kobiece” lub „męskie” cechy płciowe.

Osoby interpłciowe mogą identyfikować się jako kobiety, mężczyźni, osoby niebinarne czy trans – to zależy wyłącznie od ich własnego poczucia płci. Część osób podkreśla, że historyczne decyzje o „dopasowywaniu” ciała dziecka zabiegami medycznymi bez jego zgody naruszały prawo do cielesnej autonomii.

Gender i płeć kulturowa

Słowo gender nie oznacza „ideologii”. To pojęcie opisujące płeć kulturową, czyli zestaw ról, oczekiwań i norm związanych z byciem kobietą lub mężczyzną w danym społeczeństwie. Odróżnia się je od szerzej rozumianej płci, która obejmuje zarówno cechy biologiczne, jak i psychologiczne oraz społeczne.

W praktyce gender to na przykład to, jakie zawody uchodzą za „kobiece” lub „męskie”, jakie stroje i zachowania są uznawane za typowo męskie czy kobiece. Badacze zwracają uwagę, że zmiana języka i norm genderowych może sprzyjać większej równości i zmniejszać presję na osoby, które nie mieszczą się w sztywnych rolach.

Co oznacza słowo queer i dlaczego jest tak ważne?

Termin queer ma skomplikowaną historię. Kiedyś funkcjonował jako obelga wobec gejów i szerzej – osób nieheteroseksualnych. Z czasem społeczność zaczęła go świadomie „odzyskiwać” i używać w pozytywnym, afirmującym znaczeniu. Dziś dla wielu osób queerowość jest wygodniejszym określeniem niż szczegółowe etykiety.

Słowo queer używane jest w dwóch głównych sensach. Po pierwsze, jako parasolowe pojęcie obejmujące wszystkie osoby nieheteronormatywne i niecispłciowe. Po drugie, jako nazwa nurtu teoretycznego – teorii queer – która podważa sztywne kategorie płci i seksualności i zwraca uwagę na ich płynność oraz złożoność.

Queer podkreśla, że tożsamość nie musi być raz na zawsze „ustalona” i zamknięta w jednej kategorii.

Dla części osób queerowych ten termin jest wygodny, gdy nie chcą lub nie potrafią szczegółowo zdefiniować swojej tożsamości, a mimo to czują przynależność do społeczności LGBTQIAP. Inni wolą bardziej precyzyjne określenia. Istnieją też osoby, zwłaszcza starsze pokolenia, dla których „queer” nadal brzmi raniąco ze względu na dawne doświadczenia przemocy słownej.

Dlatego najlepiej przyjąć prostą zasadę: używaj wobec kogoś takiego określenia, jakiego ta osoba sama o sobie używa. Jeśli masz wątpliwości, lepiej zapytać, niż zakładać, że jedna etykieta pasuje wszystkim. To dotyczy zarówno słowa queer, jak i całego wachlarza innych pojęć z akronimu LGBTQIAP.

Jak mówić o osobach LGBTQIAP z szacunkiem?

Język, którego używasz, tworzy realną rzeczywistość – może wspierać lub wykluczać. W przypadku społeczności LGBTQIAP ma to szczególne znaczenie, bo na negatywnych określeniach i niefortunnych metaforach bardzo łatwo buduje się atmosferę lęku i uprzedzeń. Staranny dobór słów bywa pierwszym krokiem do zmiany klimatu rozmowy.

Badaczki języka, takie jak prof. Ewa Kołodziejek czy Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, zwracają uwagę, że słowa nie są obojętne. Określenia typu „ideologia LGBT” czy „tęczowa zaraza” nie opisują rzeczywistości, ale ją zniekształcają, dehumanizując konkretne osoby. Inaczej działa język włączający, który ma na celu szacunek i empatię.

Heteronormatywność i osoby nieheteronormatywne

Heteronormatywność to przekonanie, że „normalny” człowiek jest heteroseksualny i cispłciowy, a wszystko inne wymaga tłumaczenia, usprawiedliwiania czy wręcz leczenia. Taki sposób myślenia jest obecny w prawie, kulturze, mediach czy edukacji. W jego konsekwencji osoby spoza tej normy muszą stale „wyjaśniać się” ze swojej orientacji lub tożsamości.

Dlatego mówi się o osobach nieheteronormatywnych – termin ten obejmuje zarówno osoby homo-, bi-, a- i panseksualne, jak i transpłciowe oraz niebinarne. Pozwala też ująć w tym samym pojęciu ludzi, którzy nie chcą się kategoryzować jako gej, lesbijka czy osoba biseksualna, ale wiedzą, że nie mieszczą się w wąsko rozumianej heteronormie.

Coming out i stres mniejszościowy

Coming out to proces ujawniania swojej orientacji lub tożsamości płciowej przed innymi. Zaczyna się od pracy nad samoakceptacją, a potem obejmuje decyzje, komu, kiedy i jak powiedzieć prawdę o sobie. Każde pierwsze spotkanie z nową osobą może oznaczać kolejną decyzję: ujawnić się czy nie.

Ten nieustanny wysiłek emocjonalny, połączony z lękiem przed odrzuceniem, opisuje koncepcja stresu mniejszościowego Iana Meyera. Osoby należące do stygmatyzowanych mniejszości doświadczają chronicznego napięcia związanego z dyskryminacją, uprzedzeniami, a także z samą obawą przed tym, co się wydarzy po coming oucie – w rodzinie, pracy, szkole.

Jak być wspierającą osobą sojuszniczą?

Jeśli bliska Ci osoba dokonuje coming outu, najważniejszy komunikat brzmi zwykle prosto: „Jesteś dla mnie ważna/ważny i kochana/kochany, bez względu na orientację czy tożsamość”. Dla wielu osób to zdanie pamiętne na całe życie. Wsparcie polega również na uważnym słuchaniu i gotowości, by przyznać się do niewiedzy.

W praktyce pomocne bywa kilka prostych zachowań:

• zapewnienie o akceptacji i szacunku, niezależnie od orientacji lub tożsamości płciowej,
• zadawanie pytań, gdy czegoś nie rozumiesz, z uwzględnieniem komfortu drugiej osoby,
• poszanowanie prywatności – informacje z coming outu nie są do przekazywania dalej,
• samodzielne szukanie wiedzy o społeczności LGBTQIAP, zamiast oczekiwania, że bliska osoba wszystko wyjaśni.

Dobrą formą wsparcia jest także reagowanie na „żarty” i komentarze poniżające osoby queerowe. Prosty komunikat typu „Ten żart jest krzywdzący” pokazuje, że nie zgadzasz się na normalizowanie mowy nienawiści, nawet w lekkiej, „żartobliwej” formie.

Jakie symbole i kolory są ważne dla społeczności LGBTQIAP?

Symbole pomagają budować poczucie wspólnoty. W przypadku społeczności LGBTQIAP najbardziej rozpoznawalnym znakiem jest tęczowa flaga. Jej historia pokazuje, jak ważną rolę pełni widoczność – zarówno na ulicach, jak i w przestrzeni cyfrowej.

Pierwszą tęczową flagę zaprojektował w 1978 roku amerykański artysta Gilbert Baker, gej i drag queen. Zainspirował go polityk Harvey Milk, jeden z pierwszych otwarcie nieheteroseksualnych polityków w USA, który chciał wyraźnego symbolu dla społeczności LGBTI. Tęcza wydała się Bakerowi naturalną „flagą na niebie”.

Tęczowa flaga i Progress Flag

Ostateczna wersja klasycznej tęczowej flagi składa się z sześciu poziomych pasów. Każdy kolor ma swoje znaczenie: czerwony symbolizuje życie, pomarańczowy – ukojenie i leczenie, żółty – słońce, zielony – naturę, niebieski – spokój ducha, a fioletowy – ducha walki i zapał. W 1994 roku tęczową flagę uznano za oficjalny symbol społeczności LGBTI.

W nowszej wersji, nazywanej Progress Flag i zaprojektowanej przez Daniela Quasara, do klasycznej tęczy dodano po lewej stronie trójkąt z pięcioma kolorami: różowym, jasnoniebieskim i białym (flaga osób transpłciowych) oraz brązowym i czarnym (osoby o innym kolorze skóry niż biały). Ma to podkreślać obecność i potrzeby osób trans oraz osób z grup rasowo marginalizowanych wewnątrz społeczności LGBTQIAP.

Inne flagi i symbole tożsamości

Oprócz tęczy istnieją dziesiątki innych flag i symboli. Każda z nich pozwala zaznaczyć widoczność konkretnej orientacji lub tożsamości płciowej. Ten wizualny kod bywa ważny zwłaszcza dla osób, które w swoim otoczeniu nie spotykają nikogo o podobnym doświadczeniu – flaga staje się wtedy pierwszym sygnałem „nie jestem sam/sama”.

W społeczności aseksualnej szczególne znaczenie ma flaga aseksualności – czarno-szaro-biało-fioletowa – a także czarny pierścień noszony na środkowym palcu prawej ręki. W innych grupach pojawiają się symbole związane np. z panseksualnością, biseksualnością czy niebinarnością. To drobne elementy, ale w codziennym życiu potrafią dać wiele odwagi.