Rok Andrzeja Wajdy – obchody setnej rocznicy urodzin mistrza

Chcesz lepiej zrozumieć, czym jest Rok Andrzeja Wajdy i jak możesz wziąć w nim udział? Szukasz informacji o najważniejszych wydarzeniach, przeglądach filmowych i wystawach związanych z setną rocznicą urodzin reżysera? Z tego artykułu dowiesz się, jak wygląda ogólnopolskie i międzynarodowe świętowanie dorobku mistrza polskiego kina.

Dlaczego 2026 jest Rokiem Andrzeja Wajdy?

Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej ustanawiająca rok 2026 Rokiem Andrzeja Wajdy spina symbolicznie dwie daty. To setna rocznica urodzin reżysera, przypadająca na 6 marca 1926 roku, oraz dziesiąta rocznica jego śmierci – 9 października 2016 roku. W centrum obchodów stoi przekonanie, że kino Wajdy pozostaje żywe i pomocne w rozmowie o współczesnej Polsce.

Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, zapowiedziała, że będzie to „rok rozmowy społecznej”. Podkreśliła, że Wajda uczył patriotyzmu rozumianego jako duma z Polski, a nie wyłącznie deklaracja narodowościowa. Dla wielu osób, także dla marszałków Sejmu i Senatu, twórca „Człowieka z marmuru” i „Człowieka z żelaza” stał się moralnym autorytetem, który potrafił mówić o polskich cnotach i słabościach w sposób szczery, odważny i zrozumiały również poza granicami kraju.

Twórczość Andrzeja Wajdy traktowana jest dziś jako jedno z najważniejszych narzędzi do rozmowy o historii, etyce i odpowiedzialności jednostki wobec wspólnoty.

Jakie wydarzenia zainaugurują Rok Andrzeja Wajdy?

Oficjalny początek obchodów wyznacza 6 marca 2026 roku, czyli dzień urodzin reżysera. Start rocznicy opiera się na dwóch mocnych akcentach wystawienniczych oraz pierwszych pokazach filmowych i spotkaniach edukacyjnych. Organizatorzy – od Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego po Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha – stawiają na osobisty, bliski portret Wajdy, a nie tylko suchą biografię.

Pierwszym wydarzeniem jest wystawa „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” w galerii „Okno na Kulturę”. Fotosistka Renata Pajchel przez prawie trzy dekady dokumentowała pracę reżysera na planie. Jej fotografie do filmów takich jak „Człowiek z marmuru”, „Bez znieczulenia” czy „Wszystko na sprzedaż” złożyły się na wizualną pamięć polskiego kina. Powiększone, dotąd niepokazywane werki pozwalają zajrzeć za kulisy i zobaczyć mistrza w trakcie pracy – skupionego, często uśmiechniętego, w otoczeniu aktorów i ekipy.

Wystawa „Wajda. W stulecie urodzin”

Druga wystawa inauguracyjna to „Wajda. W stulecie urodzin” w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Jej autorką jest Krystyna Zachwatowicz-Wajda – scenografka, współtwórczyni Mangghi i żona reżysera. Zamiast klasycznej opowieści od dzieciństwa po ostatni film, przygotowała ona subiektywny wybór wątków z życia artysty: od fascynacji Japonią, przez działalność społeczną, po intymne zapiski z notatników.

Ekspozycja opiera się na zdjęciach, cytatach, rysunkach i notatkach z prywatnego archiwum. Widz zobaczy Wajdę jako filmowca, pedagoga, senatora, ale także jako człowieka, który długo pracował nad jedną sceną, rysował kadry, a wolny czas poświęcał szkicom i lekturom. Taki sposób prezentacji pokazuje, że za monumentalną legendą stoi artysta z krwi i kości.

Przegląd „WAJDA: re-wizje”

W marcu rusza także ogólnopolski przegląd filmów „WAJDA: re-wizje” organizowany przez Stowarzyszenie Kin Studyjnych. Zamiast krótkiego maratonu przygotowano program rozpisany na cały rok. Każdy miesiąc przyniesie inny tytuł, dopasowany do nastroju i pory roku. Taki rytm ma zachęcić widzów, by do filmów Wajdy wracali stopniowo, w skupieniu.

Cykl otwiera „Popiół i diament” (1958) – dla wielu krytyków najważniejsze i najbardziej osobiste dzieło reżysera. W kolejnych miesiącach widzowie zobaczą m.in. „Niewinnych czarodziejów”, „Wesele”, „Wszystko na sprzedaż”, „Brzezinę”, „Człowieka z marmuru”, „Bez znieczulenia” i „Kronikę wypadków miłosnych”. Każdy film pokazuje inne oblicze Wajdy – od opowieści o powojennym pokoleniu po kino moralnego niepokoju.

Jak wygląda program ogólnopolski Roku Wajdy?

Kalendarz wydarzeń związanych z Rokiem Andrzeja Wajdy jest rozbudowany i obejmuje zarówno projekcje filmowe, jak i wydarzenia edukacyjne, wystawy czy projekty cyfrowe. Współpracują przy nim Polski Instytut Sztuki Filmowej, Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Szkoła Wajdy, Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy oraz liczne instytucje w kraju i za granicą.

Warto zwrócić uwagę na kilka projektów, które szczególnie mocno akcentują edukacyjny wymiar dorobku reżysera. W centrum stoi przekonanie, że filmy takie jak „Kanał”, „Katyń” czy „Ziemia obiecana” mogą być świetnym punktem wyjścia do rozmowy o historii, moralności i współczesnych konfliktach społecznych.

Najważniejsze projekty edukacyjne

Dla nauczycieli, edukatorów i uczniów przygotowano cały pakiet inicjatyw powiązanych z Rokiem Wajdy. Ich celem nie jest tylko przypomnienie klasyków, ale także pokazanie, jak czytać te filmy razem z młodzieżą wychowaną na zupełnie innym języku audiowizualnym. Z myślą o nich organizatorzy przygotowują konkretne narzędzia pracy.

Wśród działających w skali ogólnopolskiej projektów znajdą się między innymi:

• konferencja „Andrzej Wajda. Uczeń, nauczyciel, twórca. Inspiracje edukacyjne” w Muzeum Historii Polski,
• warsztaty filmowe dla dzieci i młodzieży prowadzone przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych,
• projekt MŁODZI I WAJDA, realizowany wspólnie przez PISF, Filmweb, Szkołę Wajdy i Festiwal Młodzi i Film,
• specjalny „Niezbędnik filmowy” dla nauczycieli, obejmujący materiały metodyczne i dostęp do wybranych filmów.

Szczególna uwaga kierowana jest do uczniów w wieku 13–18 lat. To właśnie z myślą o nich przygotowano cykle warsztatów poświęconych trudnym tematom społecznym obecnym w filmach Wajdy. Organizatorzy chcą, by młodzi widzowie uczyli się rozpoznawać propagandę, mechanizmy władzy czy konsekwencje bierności jednostki.

Międzynarodowe projekty „Wajda Generation”

Silny akcent międzynarodowy nadaje obchodom projekt „Wajda Generation”, koordynowany przez Instytut Adama Mickiewicza. Jego celem jest przypomnienie dorobku reżysera publiczności w Stanach Zjednoczonych i w Japonii. Wajda od lat 70. obecny był na festiwalach w Cannes, Wenecji czy Berlinie, a jego filmy – od „Człowieka z żelaza” po „Pana Tadeusza” – zdobywały wyróżnienia i nagrody.

W ramach „Wajda Generation” pokazom filmowym towarzyszą dyskusje, spotkania z krytykami i twórcami młodego pokolenia. Projekt obejmuje marcową odsłonę w Waszyngtonie, późniejsze wydarzenia w Los Angeles oraz listopadowe pokazy w Tokio. Dla japońskiej publiczności szczególnie ciekawa może być opowieść o powstaniu krakowskiego muzeum Manggha, które powstało właśnie z fascynacji Wajdy kulturą Japonii.

Nowe media i upamiętnienie filatelistyczne

Rok Andrzeja Wajdy nie ogranicza się do tradycyjnych form upamiętnienia. Poczta Polska przygotowała specjalny znaczek pocztowy projektu Andrzeja Pągowskiego, na którym widnieje wizerunek reżysera z kamerą. Grafika powstała na bazie zdjęcia Andrzeja Zbranieckiego z planu filmu „Ziemia obiecana” z 1974 roku. Zaplanowano emisję 72 000 sztuk w formacie 40,5 x 40,5 mm.

Równolegle Instytut Adama Mickiewicza przygotowuje videocast „Wajda. A Legacy of Resistance”, dostępny na culture.pl, Spotify i YouTube. Taka forma pozwala dotrzeć do osób, które z klasycznego kina znają głównie migawki, a dłuższe analizy chętniej przyjmują w formie rozmów, podcastów i materiałów wideo.

Jak Kraków świętuje Rok Andrzeja Wajdy?

Kraków zajmuje w obchodach miejsce wyjątkowe. To tutaj młody Wajda studiował na Akademii Sztuk Pięknych, tutaj w Narodowym Starym Teatrze tworzył swoje najsłynniejsze inscenizacje, a nad Wisłą – przy współudziale Krzysztofa Pendereckiego i wielu darczyńców – powstała Manggha. Miasto zaplanowało program, który łączy wystawy, spacery, projekcje i widowiska plenerowe.

Prezydent Aleksander Miszalski przypomniał, że to właśnie w Krakowie powstał także Pawilon Wyspiańskiego, łączący tradycję z nowoczesną architekturą – projekt, przy którym Wajda odegrał dużą rolę. Dziś ta symbolika wraca w planowanych wydarzeniach. Mówi się o mieście jako o przestrzeni „żywego dialogu” z dziedzictwem reżysera, a nie jedynie miejscu pamiątkowych tablic.

Wystawy i spacery po mieście

Stowarzyszenie Przyjaciół Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie przygotowuje projekt „100×100 – artystyczna reinterpretacja dziedzictwa Andrzeja Wajdy”. W przestrzeni przy placu Jana Matejki powstanie sto autorskich prac w różnych technikach, inspirowanych filmem, teatrem, niezrealizowanymi scenariuszami oraz japońskimi fascynacjami reżysera. To propozycja dla tych, którzy chcą zobaczyć, jak młodzi twórcy czytają dziś jego kino.

Drugim ważnym narzędziem odkrywania Wajdy w Krakowie jest „Spacerownik”, przygotowany z inicjatywy Krystyny Zachwatowicz-Wajdy. Ten nowy szlak spacerowy prowadzi przez miejsca naznaczone obecnością reżysera: okolice Mangghi, ulice, przy których mieszkał, i przestrzenie związane z jego pracą teatralną. Miasto planuje także zorganizowane spacery tematyczne, a Muzeum Fotografii w Krakowie zapowiada dwie trasy – długą, dziesięciokilometrową wzdłuż kopców oraz październikowy spacer w rocznicę śmierci artysty.

Teatr, film i działania w przestrzeni publicznej

Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej sięga po legendarne realizacje Wajdy. Widzowie będą mogli zobaczyć m.in. telewizyjne wersje „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego oraz „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. W programie znajdą się spacery śladami inscenizacji, wystawy kostiumów i archiwaliów, a także spotkania z aktorami i badaczami jego teatru.

Miasto planuje również działania w przestrzeni otwartej. W Pawilonie Wyspiańskiego pojawi się wystawa „Taki mi się marzy dramat. Stanisław Wyspiański w interpretacjach Andrzeja Wajdy”. 26 marca, w rocznicę odebrania Oscara przez reżysera, na Skwerze Andrzeja Wajdy pojawią się aktorzy Teatru KTO w rolach bohaterów z filmów – od „Popiołu i diamentu” po „Wałęsę. Człowieka z nadziei”. Latem odsłonięte zostaną ławeczki poświęcone Andrzejowi Wajdzie i Krystynie Zachwatowicz-Wajdzie, a jesienią – mural wybrany w międzynarodowym konkursie.

Program filmowy i finałowe widowiska

Krakowskie kina przygotowują specjalne cykle projekcji. Kino Sfinks w Ośrodku Kultury im. Norwida przypomni „Popiół i diament”, a Kino Kijów zaplanowało „Środy z Wajdą”, w ramach których widzowie zobaczą „Kanał”, „Katyń”, „Człowieka z marmuru” czy „Pana Tadeusza”. Podczas festiwalu Mastercard Off Camera w ICE Kraków specjalny pokaz „Powidoków” poprzedzi galę wręczenia Krakowskiej Nagrody Filmowej Andrzeja Wajdy.

Na zakończenie roku planowana jest wystawa „Wajda. Reżyser / Zachwatowicz-Wajda. Scenograf” na ASP oraz multimedialny spektakl „Wajda Kilar Śląsk” w Nowohuckim Centrum Kultury, łączący taniec, śpiew i muzykę Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”. Dodatkowo Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli przygotuje ekspozycję rekwizytów z „Wesela” oraz widowisko plenerowe na Wolnicy, a Cricoteka pokaże wystawę „Kantor – Wajda” o współpracy z Tadeuszem Kantorem przy filmowej rejestracji „Umarłej klasy”.

Co wyróżnia Rok Andrzeja Wajdy na tle innych rocznic?

Czy rocznica urodzin reżysera może realnie wpłynąć na to, jak myślimy o historii i o sobie jako wspólnocie? Organizatorzy Roku Andrzeja Wajdy uważają, że tak. Stąd nacisk nie tylko na same projekcje, lecz także na dyskusje, warsztaty i aktywne uczestnictwo widzów. Wajda jako autor „Kanału”, „Człowieka z żelaza” czy „Katynia” pokazywał, że sztuka nie może pozostawać obojętna wobec polityki i społecznych konfliktów.

Program obchodów buduje obraz Wajdy jako artysty totalnego. To reżyser filmowy i teatralny, laureat Honorowego Oscara, Złotej Palmy w Cannes, Honorowego Złotego Lwa w Wenecji i Honorowego Złotego Niedźwiedzia w Berlinie, ale także żołnierz Armii Krajowej, senator I kadencji, inicjator budowy Mangghi i założyciel Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii Filmowej. W rocznicowych inicjatywach te wątki splatają się w jeden obraz – twórcy, który całym życiem pracował nad tym, by Polacy potrafili o sobie rozmawiać uczciwie.

Rok Andrzeja Wajdy jest pomyślany jako przestrzeń wspólnego namysłu nad historią, etyką i miejscem sztuki w życiu wspólnoty – od szkolnej klasy po sale sejmowe.

Na stronie wajda.pisf.pl oraz w miejskich serwisach BIP znajdziesz pełne kalendarium wydarzeń w Polsce i za granicą. Dzięki temu możesz sam wybrać, czy bliżej ci do sali kinowej, spaceru po Krakowie, konferencji edukacyjnej, czy wieczornego videocastu o filmach mistrza.